Ινστιτούτο Ψυχοδράματος Αθηνών

το ζέσταμα..

Η ενεργοποίηση της δημιουργικής ικανότητας μέσω του αυθορμητισμού φέρει στο προσκήνιο μια έννοια που συνδέεται άμεσα με τις δύο παραπάνω και διευκολύνει την λειτουργία τους. Αυτή είναι η έννοια της προθέρμανσης (warming up process). Η έννοια της προθέρμανσης μαζί με αυτή του αυθορμητισμού βρίσκονται ένα βήμα πριν το πέρασμα στη δράση.
Η προθέρμανση σχετίζεται με την κατάσταση που υπάρχει πριν από την εξέλιξη οποιασδήποτε δημιουργικής διαδικασίας δράσης. Αποτελεί την κατάσταση προετοιμασίας του ατόμου πριν αναλάβει δράση.
Η προθέρμανση αποτελεί απαραίτητη και ικανή συνθήκη για την ενεργοποίηση του αυθορμητισμού. Όσο περισσότερο προθερμασμένο είναι ένα άτομο τόσο περισσότερο αυξάνονται τα επίπεδα αυθορμητισμού του, διευκολύνοντας έτσι την εκδήλωση της δημιουργικής δραστηριότητας.
Ο Moreno διακρίνει τέσσερα είδη προθέρμανσης:

1. Την μη κατευθυνόμενη προθέρμανση (undirected warm-up) - ενός ατόμου ή μιας ομάδας - η οποία κινείται προς διαφορετικούς στόχους ταυτόχρονα και έχει χαοτικό χαρακτήρα.
2. Την κατευθυνόμενη προθέρμανση (Directed warm-up), η οποία έχει έναν αποκλειστικό, συγκεκριμένο σκοπό. Σε αυτή την κατηγορία το άτομο προετοιμάζεται για μια συγκεκριμένη πράξη, π.χ για να πάει στον κινηματογράφο, να λύσει κάποιο μαθηματικό πρόβλημα κ.τ.λ.
3. Την προθέρμανση που αναπτύσσεται σε ένα γενικό επίπεδο (General state of warm-up). Εδώ, αναφερόμαστε στην προετοιμασία στην οποία προβαίνει το άτομο όταν γνωρίζει ότι θα του ζητηθεί μια νέα γι’ αυτό αντίδραση, σε μια επίσης πρωτόγνωρη γι’ αυτό κατάσταση. Π.χ. ένας ειδικευόμενος γιατρός επισκέπτεται τον πρώτο ασθενή του ή ένας φοιτητής παρουσιάζει για πρώτη φορά τη διδακτορική του διατριβή. Το άτομο, σε αναλόγου τύπου περιστάσεις βιώνει υψηλά επίπεδα έντασης, καθώς βρίσκεται σε μια κατάσταση προετοιμασίας για ένα άγνωστο προς αυτό γεγονός. Σ’ αυτήν την κατηγορία προθέρμανσης κάνουν την εμφάνισή τους έντονα σωματικές αντιδράσεις, όπως ταχείς καρδιακοί παλμοί κ.τ.λ.
4. Η άμεση προθέρμανση (Immediate warm-up):Συναντάται σε επείγουσες καταστάσεις, όπως π.χ  ένα ατύχημα.

Ο αυθορμητισμός δεν υπόκειται στην αρχή διατήρησης της ενέργειας. Παρόλο που αποτελεί ιδιότητα σύμφυτη προς τον άνθρωπο, αν δεν εκδηλωθεί δεν μετουσιώνεται σε άλλο ενεργειακό είδος, αλλά  χάνεται. Αν ο αυθορμητισμός δεν εκδηλωθεί δεν μπορεί να υπάρξει ως αυθορμητισμός, αλλά ούτε ως άλλο είδος ενέργειας. Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο το ψυχόδραμα ως θεραπεία μέσω της δράσης έχει την δύναμη να λειτουργήσει ως μέσο εκμάθησης του αυθορμητισμού και της δημιουργικότητας στα μέλη της ομάδας, βελτιώνοντας τη λειτουργικότητά τους σε καταστάσεις της καθημερινότητας και στις κοινωνικές τους συνδιαλλαγές.

 

ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΡΟΘΕΡΜΑΝΣΗΣ 

Στην ψυχοδραματική μέθοδο η προθέρμανση χρησιμοποιείται όχι μόνο για να ενισχύσει των αυθορμητισμό μεταξύ των μελών της ομάδας, αλλά και για να ενδυναμώσει την εμπιστοσύνη, την οικειότητα και την συνοχή τους.
Ο Yalom τονίζει πως μια ομάδα μπορεί να προχωρήσει (είτε θεραπευτικά, είτε αυτογνωσιακά), μόνο αν υπάρχουν ισχυροί συνεκτικοί δεσμοί μεταξύ των μελών της. Οι συνεκτικοί δεσμοί εκδηλώνονται πρακτικά με:

• Σχέσεις έλξης μεταξύ των μελών. Αυτό μπορεί να διαπιστωθεί από το κοινωνιόγραμμα της ομάδας το οποίο θα αποκαλύπτει μεγαλύτερο αριθμό θετικών παρά αρνητικών προτιμήσεων μεταξύ των συμμετεχόντων στο γκρουπ.
• Τάση  αποδοχής από τα μέλη τόσο του εαυτού τους όσο και των υπολοίπων.
• Διάθεση για αυτοέκφραση και εξερεύνηση του εαυτού. Επίγνωση και αποδοχή των αρνητικών πλευρών του εαυτού και μειωμένη τάση αυτοκριτικής απέναντι στα υπόλοιπα μέλη.
• Μειωμένες αντιστάσεις απέναντι στην θεραπευτική διαδικασία, γεγονός που μεταφράζεται πρακτικά σε σταθερή παρουσία στην ομάδα με μειωμένο αριθμό απουσιών.

  Για να μπορέσει μια ομάδα να φθάσει αυτό το επίπεδο συνοχής πρέπει πρώτα απ’ όλα να περάσει μέσα από μια σειρά ασκήσεων προθέρμανσης.
Υπάρχουν καταγεγραμμένοι εκατοντάδες τύποι ασκήσεων προθέρμανσης, οι οποίες εφαρμόζονται ανάλογα με τον χαρακτήρα και τη φάση εξέλιξης της ομάδας.

Εισαγωγικές ασκήσεις γνωριμίας:

Εφαρμόζονται σε νεοσύστατες ομάδες και στόχο έχουν την ανάπτυξη οικειότητας μεταξύ των μελών. Οι ασκήσεις αυτής της κατηγορίας δίνουν την ευκαιρία στα μέλη να αρχίσουν να αυτοαποκαλύπτονται, χωρίς να αισθάνονται εκτεθειμένοι απέναντι στους υπόλοιπους.
   Στην πρώτη συνάντηση ο συντονιστής ξεκινά, δίνοντας ορισμένες πληροφορίες για τον εαυτό του. Στην συνέχεια ενημερώνει σύντομα τα μέλη σχετικά με τον χαρακτήρα και τους στόχους της ομάδας. Επειτα μπορεί να εφαρμόσει μια σειρά μικρών παιχνιδιών που θα εισαγάγουν τα μέλη στην ψυχοδραματική φιλοσοφία και που ,συγχρόνως θα τους επιτρέψει να συστηθούν μ’ έναν αντισυμβατικό τρόπο.
Ο συντονιστής μπορεί να ζητήσει από τα μέλη να χωριστούν σε ζευγάρια, να συστηθούν και να δώσουν πληροφορίες για την ιστορία του ονόματός τους. Αφού οι συμμετέχοντες δουλέψουν ως ζεύγη για λίγα λεπτά, ο συντονιστής τους ζητά να συστηθούν ανοιχτά σε όλη την ομάδα παρουσιάζοντας το όνομα του ατόμου που αποτελούσε τον παρτενέρ τους στο παιχνίδι. Παρόμοια άσκηση γνωριμίας τόσο με το ψυχόδραμα και όσο και με τα υπόλοιπα μέλη, αποτελεί η παρουσίαση από το καθε μέλος μέσω ενός αγαπημένου προσώπου που συμβολικά μπορούν να φέρουν στον χώρο του ψυχοδράματος.

Ασκήσεις εμπιστοσύνης και οικειότητας:

Στην συνάντηση τις πρώτης ημέρας αλλά και στις αμέσως επόμενες, ο συντονιστής μπορεί να εφαρμόσει και μιας σειρά σωματικών ασκήσεων που θα προθερμάνουν και θα χαλαρώσουν σωματικά τους συμμετέχοντες αυξάνοντας την ικανότητά τους για δράση. Οι ασκήσεις αυτές περιλαμβάνουν περπάτημα στον χώρο, σωματικές ασκήσεις μεταξύ ζευγαριών που θα περιλαμβάνουν μασάζ στο πρόσωπο ή στους ώμους ή άγγιγμα των χεριών για λίγα λεπτά.
Μετά από μια σειρά συνεδριών ο συντονιστής μπορεί να αρχίσει να εφαρμόζει ασκήσεις εμπιστοσύνης. Τα μέλη της ομάδας χωρίζονται σε ζευγάρια όπου το ένα παριστάνει το σαλιγκάρι και το άλλο το κέλυφός του. Η άσκηση επαναλαμβάνεται μα εναλλαγή ρόλων μεταξύ των μελών του ζευγαριού. Στη συνέχεια ο συντονιστής μπορεί να ζητήσει από τα μέλη της ομάδας να μοιραστούν τα συναισθήματα που ένιωσαν μέσα από τους δύο αυτούς ρόλους. Μια άλλη «δοκιμασία εμπιστοσύνης» με κοινωνιομετρική χρησιμότητα αποτελεί η άσκηση ισορροπίας. Τα μέλη χωρίζονται ξανά σε ζευγάρια και προσπαθούν να βρουν κοινό σημείο ισορροπίας ακουμπώντας ο ένας στους ώμους του άλλου.

 

Ασκήσεις που αποτελούν προθέρμανση για δράση:

Σε ομάδες που δουλεύουν μαζί για αρκετό καιρό η προθέρμανση μπορεί να διαρκέσει λίγα λεπτά, καθώς οι σχέσεις τήλε και η εμπιστοσύνη αυξάνονται μεταξύ των μελών. Η τεχνική της άδειας καρέκλας11 μπορεί να βοηθήσει στην επικέντρωση σε ένα θέμα και στην επιλογή πρωταγωνιστή, που θα επιτρέψει το πέρασμα στην εκδραμάτιση.

11. Η τεχνική της άδειας καρέκλας εφαρμόζεται και στην μορφολογική ψυχοθεραπεία (Gestalt Therapy). O θεραπευμένος απευθύνεται στην άδεια καρέκλα σαν να έχει απέναντί του κάποιο πρόσωπο ή κάποια κατάσταση που είναι σημαντικά για τη ζωή του ή ακόμα και κάποιο κομμάτι της προσωπικότητας του. Η τεχνική αυτή χρησιμοποιείται για να βοηθήσει τον θεραπευόμενο να φθάσει σε υψηλότερα επίπεδα αυτογνωσίας.

 Ο συντονιστής τοποθετεί στο κέντρο της σκηνής μια άδεια καρέκλα. Ζητά από κάθε μέλος της ομάδας να «δει» αυτήν την καρέκλα ως το σημαντικότερο θέμα που τον απασχολεί αυτή τη στιγμή στη ζωή του. Στη συνέχεια προτρέπει τα μέλη να σηκωθούν να τοποθετηθούν απέναντι στην καρέκλα και να εκφραστούν με λόγια πράξεις απέναντί της.
Άλλου τύπου εισαγωγικά παιχνίδια για ομάδες που έχουν προχωρήσει θεραπευτικά, αποτελούν οι ασκήσεις αντιρόλων. Ο συντονιστής ζητά από τα μέλη να χωριστούν σε δύο ομάδες και μέσω συνεργασίας να σκεφτούν έναν αντιρόλο για κάθε μέλος της άλλης ομάδας, δηλαδή να σκεφτούν έναν ρόλο τελείως αντίθετο μα την προσωπικότητα του μέλους που θα τον υποδυθεί.
Το  μαγικό μαγαζί συνιστά έναν ακόμα γνωστό τύπο άσκησης τόσο για παλαιές όσο και για νεότερες ομάδες . Στο μαγικό μαγαζί κάθε συμμετέχων μπορεί να «αγοράσει» συμβολικά ο,τι θέλει έναντι κάποιου αντιτίμου. Τα προϊόντα του μαγαζιού μπορεί να αποτελέσουν ιδέες, επιθυμίες σύμβολα, όπως π.χ η ευτυχία, η αθωότητα, η φιλοδοξία, προσωπικά όνειρα ή φαντασιώσεις των συμμετεχόντων. Σε καθετί που αγοράζει κάθε μέλος πρέπει να πληρώσει ως αντάλλαγμα κάτι άλλο. Μέσα από τέτοιου είδους ασκήσεις προθέρμανσης μπορούν να αναδυθούν θέματα προς εκδραμάτιση και να ενισχυθεί η «ως εάν» εμπειρία. Το μαγικό μαγαζί συνιστά παιχνίδι που κινείται σε καθαρά συμβολικό-προβλητικό επίπεδο και να εκδηλωθούν μέσω της δράσης βαθύτερα συναισθήματα και επιθυμίες των συμμετεχόντων.